Memoriał „Katyń”  położony jest w odległości ok. 20 km od centrum Smoleńska między miejscowościami Gniazdowo i Katyń, w tak zwanym Lesie Katyńskim – miejscu tragicznych wydarzeń z lat 30-40 XX wieku, których ofiarami byli obywatele obydwu krajów – ZSRR i Polski. Las Katyński stał się symbolem męczeństwa i zagłady ludzi przez potworny reżym totalitarny.

28 lipca 2000 roku odbyło się uroczyste otwarcie Państwowego Kompleksu Memorialnego „Katyń” – pierwszego w Rosji międzynarodowego pomnika poświęconego ofiarom totalitarnych represji Rosji stalinowskiej. Organizatorami powstania i budowy Memoriału byli: Ministerstwo Kultury Federacji Rosyjskiej oraz Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej.

Wszyscy zwiedzający Memoriał przechodzą przez pawilon głównego wejścia, wykonany w kształcie rozkopanego kopca, którego obydwie części łączy szklana brama, symbolizująca według zamysłu architektów kruchą granicę między światem teraźniejszym a światem tragicznej przeszłości. Za bramą zaczyna się aleja prowadząca do Pierwszego Placu Żałobnego, na którym postawione są dwa skrzyżowane metalowe portale, skierowane w trzy strony: ku Polskiemu Cmentarzowi Wojennemu, ku rosyjskiemu cmentarzowi i ku Alei Pamięci – to Droga Pojednania narodów Polski i Rosji. Na Pierwszym Placu Żałobnym została także umieszczona symboliczna płyta pamiątkowa poświęcona grupie 500 jeńców radzieckich, rozstrzelanym przez faszystów w maju 1943 roku.

W pobliżu znajduje się rekonstrukcja muzealna „GUŁAG na kołach” – pokazująca wagony  towarowe, jakimi w latach 1920-1950 transportowano represjonowanych obywateli ZSSR  na miejsca ich przymusowego osadzenia (do łagrów, więzień itd.).

Dziesięciometrowy prawosławny krzyż – symbol wiecznej pamięci i pokuty – otwiera rosyjską część Memoriału. Na każdym z dziewięciu grobów ofiar represji politycznych postawiono ogrodzenie o nieregularnym kształcie, by w ten sposób podkreślić, że dokładna liczba pochowanych nie jest znana. Ze względu na fakt, że terytorium rosyjskiej części Memoriału nie zostało dokładnie przebadane i przekopane, nad ziemią zamontowano mostki, mające na celu chronić spokój zamordowanych. Poza terenem dzisiejszego Memoriału, na terytorium „Doliny Śmierci”, znajduje się ponad 200 nieurządzonych należycie grobów obywateli sowieckich. W 2009 roku w „Dolinie Śmierci” został postawiony pamiątkowy kamień.

Na Polskim Cmentarzu Wojennym w 6 obszernych masowych grobach spoczywają szczątki polskich oficerów. W indywidualnych grobach znajdują się zwłoki generałów B. Bohaterewicza i M. Smorawińskiego. Zespół ołtarzowy to świątynia na otwartej przestrzeni, która składa się z ołtarza oraz ściany ołtarzowej z nazwiskami więźniów obozu w Kozielsku, rozstrzelanych przez NKWD na przełomie kwietnia i maja 1940 roku i krzyża katolickiego. Dzwon Katyński, umieszczony poniżej poziomu ziemi, przypomina o tych, którzy tu zginęli i jest ostrzeżeniem dla przyszłych pokoleń. Początkowe miejsca pochówku polskich oficerów są pokryte żeliwnymi płytami i przypominają swoją formą „doły śmierci”. Natomiast znaki czterech wyznań religijnych symbolizują to, że w Katyniu zostali zamordowani wierni różnych religii.

Rosyjską i polską część Memoriału łączy Aleja Pamięci, która zaczyna się od portalu Pierwszego Placu Żałobnego i kończy się Drugim Placem Żałobnym. Ta aleja symbolizuje wieczną pamięć i zjednoczenie dwóch słowiańskich narodów we wspólnym bólu.